Μια σημαντική Ελληνίδα ζωγράφος, εκπροσωπος της γεωμετρικής αφαίρεσης και του εξπρεσιονιστικου χρώματος
Γράφει η Μαίρη Σοφούλη
Σήμερα, επέλεξα να σκιαγραφησω το πορτραίτο μιας σημαντικής ζωγράφου που έζησε και δημιούργησε μέσα στον 20ο αιώνα και στις αρχές του 21ου αι.
Ο λόγος για την Οπυ Ζουνη, η οποία υπήρξε μία πρωτοποριακή καλλιτέχνης που με το έργο της τάραξε τα νερά του τότε εικαστικού κόσμου στην Ελλάδα.
Η ίδια είχε δηλώσει :”Δεν μπορούσα να παρουσιάσω τη δουλειά μου σε ατομική έκθεση στην Ελλάδα, γυναίκα και πρωτοποριακή, και έτσι άρχισα από το Μπιαριτζ της Γαλλίας”.
Η Οπυ Ζουνη, γεννήθηκε στο Κάιρο της Αιγύπτου, στις 4 Φεβρουαρίου του 1941.Οι γονείς της ήταν ο Γιάννης Σαρπακης και η Ελένη Μπατίστα με καταγωγή από την Κρήτη και την Σαντορίνη.
Η ίδια πήρε το όνομα της γιαγιάς της Καλλιόπης, αλλά ο αγαπημένος θείος της Πέτρος, την βαφτίζει ανεπίσημα Οπυ, όπου και το κρατάει σε όλη της την ζωή.
Μεγαλωμένη σε πλούσια οικογένεια, αφού ο παππούς της ερχόμενος μικρός στην Αίγυπτο, κατόρθωσε να κάνει τεράστια περιουσία. Δυστυχώς, όμως, τα χρήματα δεν την εσωσαν από την μεγαλύτερη τραγωδία που βίωσε, την πρόωρη απώλεια και των δύο γονιών της, γεγονός που την σημάδεψε για πάντα. Έτσι, αναλαμβάνει αυτήν και τον αδελφό της, ο αγαπημένος θείος της Πέτρος, τον οποίο χάνει και αυτόν λίγο αργότερα.
Ένα άλλο γεγονός, που επηρέασε βαθιά τον ψυχισμό της, ήταν οι συνεχείς ίντριγκες και τσακωμοι των κληρονόμων για την διεκδίκηση της μεγάλης περιουσίας του παππού της.
Παρόλα αυτά, σταθμός στην ζωή της και στην καριέρα της, στάθηκε ο νέος της κηδεμόνας ο διακεκριμένος αιγυπτιολογος Γιώργος Μιχαηλίδης, ο οποίος της δείχνει τον δρόμο προς την αιγυπτιακή και την αρχαία ελληνική τέχνη, καθώς και την γλυπτική του Ροντέν.
Η αρχική αιτία, ομως,της μύησης της στην ζωγραφική ξεκινά πολύ πιο νωρίς, αφού η μητέρα της ήταν το πρόσωπο κλειδί, που την οδήγησε στην μετέπειτα καλλιτεχνική της πορεία. Ένας άλλος παράγοντας, ήταν η παιδεία που προσέλαβε, ως γόνος πλούσιας οικογένειας της Αιγύπτου και μάλιστα γαλλικής παιδείας, οπως συνηθιζοταν τότε στα παιδιά των πλούσιων ελληνων της παροικίας.
Ετσι,η μικρή Οπυ, παρότι δυσλεξικη, βρίσκει καταφύγιο στην μελέτη και στην τέχνη.
Όπως είναι κατανοητό η πορεία της ζωής της ηταν συνυφασμένη με την τέχνη που την υπηρέτησε πιστά και αδιαλειπτα μέχρι το τελος της ζωής της.
Όπως, ήδη, είδαμε η απαρχή της ενασχόλησής της με την τέχνη είχε ως αφετηρία τον τόπο που γεννήθηκε, το Κάιρο.
Εκεί, λοιπόν, αρχίζει τις σπουδές της ζωγραφικής και κεραμικής καθώς και φωτογραφίας τα χρόνια 1959-1962.
Εγκαθισταται στην Αθήνα το 1963, όπου και θα συνεχίσει τις σπουδές της στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών μέχρι και το 1968 κοντά στον μεγάλο δημιουργό και δάσκαλο Γιάννη Μόραλη.
Το 1963 παντρεύεται τον αρχιτέκτονα Αλέκο Ζουνη, με τον οποίο απέκτησε δύο γιους τον Πέτρο και τον Γιάννη.
Η Οπυ Ζουνη, απεβιωσε στις 5 Δεκεμβρίου του 2008,απο καρκίνο, ο οποίος την ταλαιπώρησε 12 ολοκληρα χρόνια από το 1996.Αντιμετωπισε την αρρώστια της με γενναιότητα και πείσμα, αφού δεν σταμάτησε να δημιουργεί ακόμα και αυτά τα δύσκολα χρόνια. Η τέχνη που τόσο είχε αγαπήσει και υπηρέτησε με πάθος στάθηκε γι αυτήν παρηγοριά και ένας τρόπος να απαλύνει το δύσβατο μονοπάτι του προσωπικού της Γολγοθά.
Η ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΡΕΙΑ
—————————————————-
Η Οπυ Ζουνη, θα ενδιαφερθεί και πάλι για την κεραμική αλλά θα σπουδάσει και σκηνογραφία τα χρόνια 1967-69.
Το ανήσυχο, όμως, πνεύμα της θα την οδηγήσει σε επίπονες προσωπικές έρευνες και αναζητήσεις. Οι αφετηρίες της απο ένα μεγάλο κοσμοπολιτικο κέντρο όπως το Κάιρο, με την αρχαία βυζαντινή και αραβική παράδοση, η μελέτη της αρχαίας ελληνικής τέχνης, θα παίξουν καθοριστικό ρόλο στις προσπάθειες της, για το αρχετυπικο, το πρωταρχικό και το διαχρονικό. Ακόμη οι σπουδές της κοντά στον Μόραλη, δημιουργό και εισηγητή γεωμετρικων τύπων στην ελληνική τέχνη, η απασχόληση της με την σκηνογραφία, θα ενισχύσουν την τάση της για την μελέτη και αντιμετώπιση των προβλημάτων του χώρου.
Ο χώρος των έργων της Ζουνη δεν είναι ο κενός απρόσωπος ουδετερος χώρος, αλλά ένας δυναμικός φυσικός χώρος.
Οι πρώιμες προσπάθειες της, στρέφονται στην αξιοποίηση των εκφραστικων δυνατοτήτων του χρώματος. Αυτή η χρωματική αναζήτηση διατρέχει το συνολο του έργου της και την οδηγεί στην εξπρεσιονιστικη παλέτα. Στα πρώτα έργα της η ανθρώπινη μορφή χρησιμοποιείται σαν ένα είδος εισαγωγής στον χώρο και παράλληλα σαν μια απάντηση στην αυστηρότητα των γεωμετρικων τύπων.
Μέσα από την γεωμετρική θεματογραφια της, αναπαριστά φαντασιακες εικόνες του σύγχρονου αστικού περιβάλλοντος, χρησιμοποιώντας την γλώσσα της γεωμετρίας και του φαινομένου της ψευδαίσθησης. Οι ασπρόμαυρες ραβδώσεις στα έργα της δίνουν στην επίπεδη επιφάνεια την εντύπωση της καμπύλης και την αίσθηση της κίνησης. Ένα, ακομη, χαρακτηριστικό στοιχείο της τεχνικής της Ζουνη, είναι ο καθρέφτης. Ενα έξωζωγραφικο υλικό, το οποίο χρησιμοποιεί, ακριβως για να εντείνει το φαινόμενο της οφθαλμαπάτης.
Κατά τον Rene’ Berger:”στη δυτική της εκδοχή, η γεωμετρία εφευρέθηκε για να εισάγει τον μεταλλασομενο χώρο στη λογική, συνεπώς και στο μέτρο. Εύκολα γίνεται κατανοητό το ότι η Αναγέννηση την διάλεξε ως εργαλείο της, αφού με τη γραμμική προοπτική κάθε πράγμα προσδιοριζεται από τη θέση του και τη σειρά του. Η γεωμετρική τάξη συγχέεται με την Τάξη.
Οποτε το έργο της Ζουνη, εγγράφεται σε αυτή την παράδοση.
Κάθε πίνακας της Οπυ Ζουνη, μας οδηγεί σε μια διπλή παγίδα. Κάθε πίνακας της κατασκευάζει μια σκηνογραφία, που αποκλείει παραδόξως κάθε σκηνή και κάθε πρόσωπο – η ανθρώπινη μορφή απουσιάζει επιμονα-. “
Νομίζω, ότι η πλέον κατάλληλη για να μας εισαγάγει στον δικό της εικαστικό κόσμο είναι η ίδια η δημιουργός, η οποία μας συστήνει μέσα από τα έργα της τα δύο στοιχεία που την απασχολούν, την Ταξη στο Χάος.
Η Ζουνη μας εκμυστηρευεται τα εξης:” Στη δουλειά μου περνώ από πολλές αντιφατικές διαδικασίες. Είναι μια οργάνωση εικόνων χώρου, μια γεωμετρική γραφή, μια ανάλυση,μια διάλυση, που από την γεωμετρία μεταφέρεται στη ζωγραφικοτητα και την ύλη.
Η τάξη χτίζει το γεωμετρικο χώρο, που γίνονται φανταστικός, και η ύλη γίνεται μη παραστατικη. Ο καλλιτέχνης είναι δημιουργός εικόνας και η εποχή μας είναι η εποχή της “εικόνας”.
Το τέλος του αιώνα μας, (μιλάει για το τέλος του 20ου αι.), ανοίγει τρομερές προοπτικές στην επεξεργασμενη εικόνα. Το περίεργο είναι ότι τα οράματα των σουρεαλιστων, της οπτικής τέχνης, της pop art, κ. α. τα συναντάμε συνεχώς στην επεξεργασμενη εικόνα μέσω video, PC και άλλων ηλεκτρονικών μέσων. Οι καινούργιες γενιές των καλλιτεχνών, που βιώνουν όλα αυτά τα σύγχρονα μέσα, θα γεννήσουν με τη σειρά τους νέες εικόνες και νέα οράματα. “
Διατρεχοντας το έργο της Ζουνη, καταλαβαίνουμε ότι πάντα την απασχολούσε η γεωμετρία και ο χώρος. Δύο στοιχεία που τα προσέγγισε, ήδη, από τα πρώιμα χρόνια της ενασχόλησης της με την ζωγραφική. Αιτία και έμπνευση στάθηκε η ενδελεχής επαφή και γνώση που διέθετε, από δύο αρχαίους πολιτισμούς, τον αιγυπτιακό και τον ελληνικό. Η ιδια αναφερομενη σε αυτά τα στοιχεία εξηγεί : “Η πρώτη μορφή της γεωμετρίας ήταν η καταμέτρηση της γης, διότι αρχικά χρησίμευε στην επίλυση πρακτικών αναγκών. Στοιχεία της γεωμετρίας είναι το σημείο, η γραμμή, η επιφάνεια.
Ο χώρος, τώρα, είναι μια ιδέα, μια σύλληψη που επεκτείνεται από τη σκέψη στο άπειρο.
Από το 1961 ερευνώ προβλήματα του χώρου και της γεωμετρίας. Εργάζομαι κατά στάδια. Η γεωμετρική μέθοδος μου ταιριάζει για την υλοποίηση μιας ιδέας-σύλληψης. Ο σκελετός της δουλειάς μου είναι το γραμμικό σχέδιο.
Ενδιαφέρομαι για την γνώση του κενού και του απείρου.
Θέτω στον εαυτό μου ένα γεωμετρικο πρόβλημα με σκοπό να υλοποιήσω μια σκέψη μου. “
Η Οπυ Ζουνη, υπήρξε μια σπουδαία γεωμετριστρια της σύγχρονης τέχνης με διεθνή αναγνώριση, όπως δείχνει και ο μακρύς κατάλογος των ατομικων εκθέσεων, αλλά και των ομαδικών συμμετοχών της εντός και εκτός Ελλάδας.
Ολοκληρωνοντας το πορτραίτο της, ας ρίξουμε μια σύντομη ματιά στις πολυάριθμες εκθέσεις που έχει πραγματοποιήσει.
ΑΤΟΜΙΚΕΣ ΕΚΘΕΣΕΙΣ
_______________________
Η πρώτη ατομική της έκθεση, καταγράφετε στα 1962 στον τόπο γέννησης της, στο Κάιρο και συγκεκριμένα στην Nile Gallery.
Απο τότε μετρά 21 ατομικές εκθέσεις, εντός Ελλάδος, στην Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Ηράκλειο Κρήτης, Ιωάννινα, Πάτρα, Άνδρος και στο εξωτερικό, Παρισι, Μπιαριτζ, Λωζανη, Γενεύη, Ζυρίχη, Αμβέρσα, Σκόπια.
Σε αυτό το σημείο, πρέπει να τονίσω την συμβολή του μεγάλου συλλέκτη με διεθνή αναγνωρίσιμοτητα Αλεξάνδρου Ιόλα, ο οποίος πίστεψε και προώθησε το έργο της Οπυς Ζουνη.
Επίσης η καλλιτεχνης είχε συμμετάσχει το 1992 σε στρογγυλό τραπέζι, που έγινε προς τιμήν της στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθήνας με θεμα:”Η γεωμετρία της Οπυς Ζουνη”. Συμμετείχαν η Ελένη Αρβελερ, ο Rene’ Berger και οι ιστορικοί τέχνης Μπια Παπαδοπουλου και Αθηνά Σχινα.
Το 1993 στον Μύλο, Θεσσαλονίκης έγινε στρογγυλό τραπέζι με θεμα:”Η ζωγραφική της Οπυς Ζουνη” με τους Δημήτρη Φατουρο, Εμμανουήλ Μαυρομματη και Χάρη Σαββόπουλο.
Το 1998 με την ευκαιρία μιας εξαιρετικής έκθεσης στην Δημοτική Πινακοθήκη Πάτρας και με θέμα :ΟΠΥ ΖΟΥΝΗ, Αντικατοπτρισμοι-Φαντασια του Σήμερα, έγινε παράλληλη εκδήλωση στρογγυλού τραπεζιού με θέμα :”Η γεωμετρία της Οπυς Ζουνη” με τους Χρύσανθο Χρήστου (ακαδημαϊκό και ιστορικό τέχνης), Όλγα Μεντζαφου-Πολυζου και την Μπια Παπαδοπουλου.
ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΕΚΘΕΣΕΙΣ, ΒΡΑΒΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΕΔΡΙΑ
———————————————————————————
Οι συμμετοχές της σε ομαδικές εκθέσεις ξεκινουν το 1967 στην Αθήνα και έκτοτε μετρά πάνω από 28 σχεδόν σε όλο τον κόσμο.
Ας θυμηθούμε μερικές από αυτές.
1970:Biennale,Αλεξάνδρεια (πρόσκληση Αιγυπτιακής κυβέρνησης)
1971:Αποσπά το Εθνικό Βραβείο με την συμμετοχή της στο 3ο διεθνές Φεστιβάλ ζωγραφικής της Ουνεσκο.
1978:Μια δραστήρια χρονιά αφού συμμετέχει σε ομαδικές εκθέσεις στην Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Στουτγάρδη, Βασιλεία-Ελβετίας, Γιουγκοσλαβια, Παρίσι, Σκόπια.
1979:Εθνικη Πινακοθήκη Ιρλανδίας με χαρακτικά έργα της, στην Biennale Χαρακτικής, Λουμπλιάνα, στην Υπαίθρια Έκθεση Γλυπτικής, Φάληρο, Biennale, Sao Paolo.
1988:Συμμετέχει σε ομαδικές στην Αθήνα, Βρυξέλλες, Ρόδο, Μόσχα, Κρήτη, και αποσπά το 1ο και 2ο βραβείο του Δήμου Αθηναίων για ζωγραφική επένδυση τοίχου στην πόλη.
Ο κατάλογος ατελείωτος με πολλές διεθνείς συμμετοχές και διακρίσεις, ακόμα και την εποχή που ασθενεί από την επάρατο νόσο, δηλ. μέχρι και το 1998.
Επισης,εργα της κοσμούν εξώφυλλα ελληνικών και ξένων βιβλίων και περιοδικών. Από το 1980 ελάμβανε μέρος σε διεθνείς εκθέσεις Mail Art και Οπτικής Ποίησης στην Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Πολωνία, Ισπανία, Κεντρική Αφρική, Μεξικό, Αυστραλία, Βραζιλία, Αυστρία, Ελλάδα, Κύπρο κ. α.
Έργα της υπάρχουν σε πολλά μουσεία και ιδιωτικές συλλογές.
Όπως στην Εθνική Πινακοθήκη, στο Μουσείο Καλών Τεχνών στη Λωζανη, στο Σύγχρονο Μουσείο στο Βελιγράδι, στο Μακεδονικό Μουσείο Μοντέρνας Τεχνης Θεσσαλονίκης, στο Μουσείο Συγχρονης Τεχνης Β. & Ε. Γουλανδρή στην Άνδρο, Μουσείο Βορρε, Παιανία, κ. α.
Η τεράστια πορεία που διέγραψε η Οπυ Ζουνη, αποδεικνύει ότι συγκαταλεγεται στις κορυφαίες εκπροσώπους της σύγχρονης ελληνικής ζωγραφικής. Έφυγε σχετικά νωρίς από την ζωή, μια και όπως έδειξε το πολυσχιδες έργο της είχε ακόμη να δώσει πολλά.
Η Οπυ Ζουνη, αφουγκραζομενη το μέλλον της σύγχρονης τέχνης του 21ου αι., αλλά και το μέλλον αυτού του κόσμου, κατέθεσε μια πολύ ενδιαφέρουσα άποψη, γεμάτη ανησυχία, και με αυτήν θέλω να κλείσω το πορτραίτο μιας μεγάλης μορφής των εικαστικών τεχνών του 20ου & 21ου αι.
“Τι να αφήσεις σ’ έναν γερασμένο κόσμο; Μόνο αισιοδοξία μέσα στην ακατάσχετη βία. Και την πιο απελπιστική, την νεανική βία.
Τι κόσμο χτίζουμε, που δεν μπορούμε ακόμα να κατευθυνουμε την νεανική ενέργεια σε θετικούς στόχους; Αιώνες τώρα γεννιούνται παιδιά σ’ ένα άδικο περιβάλλον. Πώς να προλάβουν να κάνουν την “αυτοψυχαναλυση” τους; Κι απ’ αυτά που προλαβαίνουν, πόσα μπορούν; “
