Γράφει η Μαίρη Σοφούλη,
Τα “Μικρά πορτραίτα”, θα φιλοξενήσουν σήμερα έναν σπουδαίο Έλληνα γλύπτη, ο οποίος σε όλη την καλλιτεχνική του πορεία υπηρέτησε μέσω της τέχνης του και την πολιτική του ιδεολογία.
Για πολλούς, ο Μεμος Μακρής, υπήρξε ένας στρατευμένος καλλιτέχνης, γεγονός όμως, που δεν μείωσε ποτέ την υψηλή ποιότητα του έργου του.
Το στοιχείο που χαρακτηρίζει το σύνολο του έργου του, είναι η ρωμαλεα γλυπτική του γλώσσα η οποία αποτυπώνεται έντονα σε όλη του την δημιουργική γραφή. Ίσως, αυτό το στοιχείο να ήταν κατα κάποιον τρόπο αποτύπωμα της εποχής του, μια και μιλάμε για μια ιστορική φάση της ανθρωπότητας με μεγάλα γεγονότα, όπως παγκόσμιοι πόλεμοι, κοινωνικές επαναστάσεις, η Οκτωβριανη Επανάσταση στην Ρωσία η οποία υπήρξε ο καταλύτης στην διαμόρφωση μιας νέας κοσμοθεωρίας και η οποία επηρέασε σε πολλά επίπεδα τον 20ο αι. και τους ανθρώπους όπου γης. Σε αυτό το ιστορικο πλαίσιο έζησε και δημιούργησε και ο Μεμος Μακρής, τασσομενος ξεκάθαρα με την ζωή και το έργο του στην νέα κοσμοθεωρία της αριστεράς. Μιας αριστεράς, όμως, που απείχε πολύ από την σημερινή εξέλιξη της αριστεράς, η οποία έχει πλήρως εναρμονισθει με την επικρατούσα ατζέντα του λεγόμενου και προωθούμενου “δικαιωματισμου”.
Ένας άλλος λόγος, που επέλεξα να σκιαγραφησω αυτόν τον αξιόλογο γλύπτη, είναι και η εντοπιοτητα του με την πόλη μας, η οποία στο παρελθόν τον έχει τιμήσει με μια μεγάλη αφιερωματικη εκθεση του Δήμου Πατρέων στην Δημοτική μας Πινακοθήκη τον Μάιο του 1995,δυο χρόνια μετά τον θάνατο του.
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΌ ΣΗΜΕΊΩΜΑ
Ο Μεμος Μακρής γεννήθηκε στην Πάτρα την 1η Απριλίου του 1913,καταγόμενος από τους Παξους.Το σπίτι του γλύπτη βρισκόταν στην πάνω πόλη και συγκεκριμένα πίσω από τον ναο του Παντοκρατορος. Σήμερα το σπίτι δεν υπάρχει, διότι η μητέρα του καλλιτέχνη το δωρησε στην εκκλησία, στη συνέχεια κατεδαφιστηκε και αντικατασταθηκε με έναν όμορφο κήπο. Η οικογένεια του μετακομισε στην Αθήνα το 1919.
Σπουδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα, όπου μαθήτευσε κοντά στον Δημητριάδη και τον Τομπρο.Παρακολουθησε από κοντά την Πνευματική ζωή των χρόνων του ’30 και μετείχε στην ομάδα του περιοδικού “Νέοι Πρωτοπόροι”. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος του Καλλιτεχνικου Επαγγελματικου Επιμελητηριου και ένας από τους οργανωτές της Πανελλήνιας Έκθεσης, το 1941 στο Αρχαιολογικό Μουσείο. Κατά την διάρκεια της Κατοχής, πήρε μέρος με έντονη δραστηριότητα στην Εθνική Αντίσταση.
Μετά την απελευθέρωση έφυγε για το Παρίσι με υποτροφία του Γαλλικού Ινστιτούτου μαζί με άλλους 120 νεαρούς Έλληνες διανοούμενους, όπου ολοκλήρωσε τις σπουδές του κοντά στον Μαρσέλ Ζιμον και στον Λορένς. Συμμετείχε στο “Φθινοπωρινό Σαλόνι”, στο “Σαλόνι νέας γλυπτικής” και στο “Σαλόνι Τιουλερι”.
Απελαθηκε από την Γαλλία, το 1950,μαζί με άλλους αριστερούς Έλληνες και Ισπανούς, όπου και έγκατασταθηκε στην Ουγγαρία, χώρα που δέχθηκε να τον φιλοξενησει. Στην Ουγγαρία παίρνει δραστήρια μέρος στην πολιτική και πνευματική ζωή της χώρας.
Έδωσε μνημειακά έργα όπως το μνημείο του “Μαουτχαουζεν” στην Αυστρία, προς τιμήν των θυμάτων του Χιτλερικου στρατοπέδου, το μνημείο των Ουγγρων εθελοντών στον Ισπανικό Εμφυλιο Πόλεμο στη Βουδαπέστη,το μνημείο της “Απελευθέρωσης” στο Πετς (Ουγγαρία) και άλλα πολλά έργα που στολίζουν πλατείες και κτίρια σε διάφορες πόλεις της χώρας. Σε όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του επιδόθηκε και στη φιλοτέχνηση προτομων, τόσο στην Ελλάδα (δούλεψε μια σειρά κεφαλιων στο εργαστήριο του Απάρτη), όσο και στο Παρίσι και στην Ουγγαρία. Έκανε τους Οδυσσέα Ελύτη, Πωλ Ελυαρ, Νίκο Σβορωνο, Μελπω Αξιώτη και του Δημήτρη Χατζή, μεταξύ πολλών άλλων.
Το 1964 του αφαιρούν την Ελληνική ιθαγένεια, την οποία επανεκτησε με τη Μεταπολιτευση, το 1975 και από τότε επισκεπτόταν τακτικά την Ελλάδα.
Το 1978 είχε την πρώτη του αναδρομική έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη.
Στην Ελλάδα φιλοτέχνησε και δώρισε την κεφαλή στη “μνήμη των πεσόντων του Πολυτεχνείου”, το 1979.Εκανε τον ανδριάντα του Παύλου Κουντουριώτη στο Παλαιό Φάληρο το 1986,τον ανδριάντα του Ρήγα Φεραίου στο Βόλο το 1985,το άγαλμα του Μάνου Κατράκη το 1993 στο Κατρακειο Θέατρο. Στην Αμαλιάδα φιλοτέχνησε μνημείο στην πλατεία Μπελογιαννη (μαζί με την κόρη του Κλειώ) και στη Κύπρο άγαλμα του Μακαρίου στο προεδρικό Μέγαρο. Το 1992 το Πανεπιστήμιο Θράκης ανακήρυξε το Μεμο Μακρή επίτιμο καθηγητή του. Το 1992 έκανε στη Καβάλα μια έκθεση μαζί με την σύζυγο του Ζιζη Μακρή και την κόρη του Κλειώ. Ήταν όλοι τους μια οικογένεια καλλιτεχνών.
Την τελευταία του έκθεση την έκανε στη Γκαλερί Σκουφά το 1992.
Πέθανε στην Αθήνα στις 26 Μαΐου του 1993.
ΤΟ ΈΡΓΟ ΤΟΥ
Για να παρακολουθήσουμε την δημιουργική γραφή του καλλιτέχνη, θα μας διαφωτισουν ειδικοί της τέχνης, όπως ο Δημήτρης Παπασταμος, Αρχαιολόγος και Ιστορικός Τεχνης,ο οποίος γράφει μεταξύ άλλων :”Η πρώτη δραστηριότητα του Μεμου Μακρή στην Αθήνα, κυρίως κοντά στον Μιχάλη Τομπρο, υπήρξε ένα απομονωμένο κομμάτι της πλαστικής του δημιουργίας χωρίς συνέχεια. Η εργασία της εποχής αυτής έγινε γνωστή στους Αθηναίους από λίγα γλυπτά, κυρίως προτομές, στην αναδρομική έκθεση του έργου του, που οργανώθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη το 1979.
Μια εξέταση της ολότητάς του έργου του, μας οδηγεί στο ολοφάνερο συμπέρασμα ότι πηγές της γλυπτικής του είναι η αρχαϊκή τέχνη συνδυασμένη με την ιδιαίτερη ατομική εκφραστική αυτονομία, την οποία απέκτησε στο Παρίσι.
Στη Βουδαπέστη, όπου ο Μακρής εργάστηκε ουσιαστικά ως τον θάνατο του, ακολούθησε έναν διαφορετικό δρόμο από εκείνον που επέβαλε ο ρεαλισμός των χωρών που είχαν ενταχθεί στο καλλιτεχνικό τόξο της Σοβιετικής Ένωσης.
Με το έργο του προσπάθησε να δείξει ένα διαφορετικό τρόπο σύνδεσής εικαστικής δημιουργίας και κοινωνίας, που έγινε μεν αποδεκτός αλλά έμεινε χωρίς διάλογο και συνέχεια.
Ο ανθρωπομορφισμος του, κυρίαρχο στοιχείο της τέχνης του, άφηνε πάντα πολλά ερωτηματικά για το αν και κατά πόσον δεν είχε προ πολλού αγγίξει τα όρια του. Τα ερωτηματικά αυτά διατυπωνονται από την αυστηρή εξπρεσιονιστικη ξηρότητα της εικόνας των γλυπτών του και τη ρωμαλεα πλαστική αίσθηση μέσα από την οποία διακρίνονται τα εξαιρετικά χαρίσματα του αγαλματοποιου.
Ο Μεμος Μακρής στάθηκε ικανός και άξιος μάστορας, που άντλησε στοιχεία από την αρχαία ελληνική τέχνη και που χωρίς φόβο και φιλολογικές αυταρεσκειες με πίστη στην πραγματικότητα των αξιών, παρά τις αμφιβολίες, τις αντιξοοτητες και τις τραγικές εμπειρίες του από συλλογικές και προσωπικές συμφορές, έδωσε μία εικόνα πρωταρχικής ανθρωπιάς. “
Ενδιαφέρουσα, επίσης είναι η προσπάθεια του Αγγέλου Δεληβορια, Δ/ ντη του Μουσείου Μπενάκη και καθηγητή του Παν. Αθηνών, να οριοθετησει την γλυπτική του Μεμου Μακρή. Γράφει χαρακτηριστικά τα εξής : ” Θέλω να μιλήσω για τον Μεμο Μακρή. Την εικόνα του σκιαζουν τα στίγματα που μας άφησαν οι Βαλκανικοι και ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, το 1922,ο Μεσοπολέμος και η Δικτατορία του Μεταξά, ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, η Αντίσταση, ο Εμφύλιος και η Περίοδος της ΑΝΑΣΥΝΤΑΞΗΣ, η 21η Απριλίου και η εισβολή του Αττίλα στην Κύπρο. Σαν να γλιστρουν από πάνω μας και οι τύψεις για ο, τι δεν προβλεψαμε και ο, τι δεν πραγματοποιησαμε, συμπαρασυροντας την όποια μας δεκτικοτητα στην ποιότητα των καταθέσεων όσων παραμένουν εν εγρηγορσει. “
Η Μαρία Καραβία, γνωστή ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια εκθέσεων, παραθέτει την δική της οπτική πάνω στο έργο του καλλιτέχνη και μάλιστα με μια πιο προσωπική ματιά λόγω της φιλικής της σχέσης με τον καλλιτέχνη.
Θυμάται :” Είχα την τύχη να γνωρίσω τον Μακρή από τις πρώτες μέρες που γύρισε στην Ελλάδα, εκείνο το αξέχαστο καλοκαίρι της μεταπολιτευσης. Καλλιτέχνης που εργάστηκε εκτός των ελληνικών τειχών, που είδε τα οράματα του να γίνονται μνημεία με παγκόσμια ακτινοβολία, χαρά που ελάχιστοι γλύπτες αξιωνονται, παρέμεινε απλός, ευγενικά ταπεινός. Πρόσωπο ανέγγιχτο από ανταγωνισμούς και φθόνο. Άνθρωπος πλήρης που βρισκόταν σε σχέση αρμονική με τον εαυτό του, που προτιμούσε να χαμογελάει αντί να μνησικακει, να επαινεί και να θαυμάζει ανυποκριτα. “
Αυτός, λοιπόν, ο άνθρωπος, ο καλλιτέχνης με τον ιδεαλισμό των ιδεών του , όχι με την κλειστή έννοια της πολιτικής, υπηρέτησε την τέχνη του, όπου και αν βρέθηκε, πάντα με οδηγό την ελληνικότητα του την οποία αποτύπωνε με σαφήνεια σε όλο του το έργο.
Η μνήμη της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής συνόδευε τον Μακρή στις βορεινες χώρες που τον αγκάλιασαν και τον φιλοξένησαν στα πιο δημιουργικά του χρόνια. Μέσα από αυτήν περνούσε η ερμηνεία των σύγχρονων κινημάτων, που και καλά τα γνώριζε και σημαντικά τον είχαν επηρεάσει.
Ο Μακρής κουβαλούσε μέσα του την Ελλάδα και τις πολύτιμες εμπειρίες που παράλληλα με τις πικριες, μπορεί να δώσει αυτός ο τόπος σε έναν στοχαστή, πολύ περισσότερο σε έναν καλλιτέχνη.
Αυτο ακριβώς το στοιχείο που τον διέκρινε, το αναγνώρισε η πατρίδα του, όταν το 1992 το Παν. Θράκης τον αναγορευει επίτιμο διδάκτορα. Ενώ σε μια σπάνια χειρονομία της Εκκλησίας προς την Τέχνη, ο Μητροπολίτης Καβάλας κ. Προκόπιος του απονέμει ειδικό μετάλλιο με το σκεπτικό ότι, αυτός ο καλλιτέχνης που πραγματοποίησε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του στο εξωτερικό, δεν έπαψε ποτέ να επισημαίνει με την τέχνη του τις ελληνικές αξίες.
Μία άλλη μαρτυρία της Μαρίας Καραβίας, μας αποκαλύπτει την ιδιαίτερη ευαισθησία που διέκρινε τον καλλιτέχνη για τον άνθρωπο και μάλιστα τον καθημερινό άνθρωπο του μόχθου, του λαού, αλλά και τους ήρωες που κουβαλά η ιστορία μας. Παραθέτω το απόσπασμα : “Εκεί, στη Βόρειο Ελλάδα που ξέρει να τιμάει και ξέρει να φιλοξενεί με εγκαρδιοτητα τον είχα δει να παρατηρεί τον γύρω κόσμο συγκινημένος, με μάτια υγρά, σαν να τον αποχαιρετουσε. Μιλούσε με τους χωρικούς που πήγαιναν για προσκύνημα στο Βαπτιστηριο της Αγίας Λυδίας στην ολανθιστη πεδιάδα των Φιλίππων. Στεκόταν σκεπτικός στις οχθες του Ζυγακτη όπου άνθρωποι από τα πιο μακρινά μέρη του κόσμου γίνονταν ορθόδοξοι Χριστιανοί και όπου, ιδιαίτερα τώρα με την έξοδο από την Αλβανία, γίνονταν ομαδικές βαπτίσεις. “
Όλα αυτά τα γεγονότα, μας δείχνουν έναν καλλιτέχνη που κουβαλούσε την καταγωγή του σε κάθε έκφραση της ζωής του. Μας δείχνουν έναν άνθρωπο που αγαπούσε την πατρίδα του αν και την είχε στερηθεί με δραματικό τρόπο. Η περίπτωση του Μεμου Μακρή, απαντά στην σημερινή εκτροπή της νέο αριστεράς, που απεμπολει μετά βδελυγμιας ότι έχει σχέση με την έννοια της πατρίδας, της παράδοσης και της αρχαίας μας καταγωγής, φτάνοντας μάλιστα στο ακραίο σημείο, όλα αυτά να τα δαιμονοποιουν και με μεγάλη ευκολία να τα χαρακτηριζουν φασιστικα. Δυστυχώς, η εποχή μας δεν διαθέτει πια καλλιτέχνες και γενικώς πνευματικούς ανθρώπους τέτοιου μεγέθους που να μπορούν με την προσωπικότητα τους και το έργο τους να βάζουν τα πράγματα στη θέση τους.
Σε κάποιους, μάλιστα, που επικαλούνται την εξέλιξη και την προοδευτικότητα στις κοινωνίες, ας δώσουμε το παράδειγμα του Μεμου Μακρή. Απέδειξε με το έργο του ότι, όπως μας ακολουθούν οι καταβολές μας, η πλαστική καθαρότητα που δίδαξε η τέχνη της πατρίδας του, αυτό τον έκανε πάντα να διαφοροποιειται.
Ο Μακρής ήταν άνθρωπος συναισθηματικος, αλλά και στέρεος. Μαχητής και άρχοντας στους τρόπους. Αριστερός που συνήθιζε να χαιρετά με αβρα χειροφιληματα τις κυρίες. Μύθος χωρίς έπαρση και “αστέρας” που αδιαφορούμε για το χρήμα.
Κατά την διάρκεια της μεγάλης καριέρας του έκανε μνημειώδη έργα, όπως αυτό το τεράστιο γλυπτο του ουγγρικού μνημείου του Μαουτχαουζεν, όπου ο καλλιτέχνης είχε γράψει δύο λέξεις “μην ξεχνάς”,κανοντας τον κόσμο να μοιάζει λιγότερο πικρός.
ΕΠΙΜΥΘΙΟ
“Δεν πρέπει να ξεχνουμε πως ο Μακρής ανήκει σε γενιά που ήταν αυτόπτης μάρτυρας. Έζησε το τελευταίο μεγάλο δράμα της ευρωπαϊκής ιστορίας. Ανήκει, λοιπόν, σε μια κοινοτητα καλλιτεχνών, συγγραφέων, στοχαστών, που έμαθαν να αντιδρούν με ευαισθησία στα ζωτικά προβλήματα της ανθρωπότητας.Θελησε να είναι αλληλέγγυος με τους λαούς ή τα άτομα που βασανιζονται. Απαιτεί την ελευθερία. Και εργάζεται για να δημιουργηθούν οι απαραίτητες προϋποθέσεις της αρμονικής ανθρώπινης συνυπαρξης:η κατανόηση και η ειρηνη”
Τάδε έφη ο δρ. Γκαμπορ Πογκανι, Διευθυντής άλλοτε της Ουγγρικης Εθνικής Πινακοθήκης.
