Ανησυχητική είναι η εικόνα της ποιότητας του αέρα στις ελληνικές πόλεις, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (EEA). Από τις 761 ευρωπαϊκές πόλεις που αξιολογήθηκαν, έξι ελληνικές βρίσκονται στο 10% με τον υψηλότερο εκτιμώμενο κίνδυνο θνησιμότητας λόγω μακροχρόνιας έκθεσης στην ατμοσφαιρική ρύπανση. Η Πάτρα, τα Ιωάννινα, η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, η Λάρισα, τα Τρίκαλα καταγράφουν ιδιαίτερα επιβαρυμένη εικόνα, αναδεικνύοντας ένα σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας, αστικού σχεδιασμού και περιβαλλοντικής πολιτικής.
Τα στοιχεία αποκτούν ιδιαίτερη σημασία την περίοδο διεξαγωγής της COP31, καθώς η διεθνής συζήτηση για την κλιματική αλλαγή συνδέεται ολοένα περισσότερο με τις πολιτικές βιώσιμης κινητικότητας, την ενεργειακή μετάβαση και την προστασία της υγείας των κατοίκων των πόλεων.
Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές οργανώσεις Transport & Environment (T&E) και Clean Cities Campaign προωθούν πολιτικές για καθαρότερες αστικές μεταφορές και περιορισμό των εκπομπών, με έμφαση στον ρόλο των τοπικών αρχών.
Οι ελληνικές πόλεις στις τελευταίες θέσεις της Ευρώπης
Η αξιολόγηση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος εξετάζει τη μακροχρόνια έκθεση των κατοίκων σε τρεις βασικούς ατμοσφαιρικούς ρύπους: τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια PM2.5, το διοξείδιο του αζώτου (NO₂) και το τροποσφαιρικό όζον (O₃).
Η κατάταξη βασίζεται σε στοιχεία της διετίας 2024–2025 και αποτυπώνει τον συνδυασμένο εκτιμώμενο κίνδυνο θνησιμότητας που συνδέεται με την έκθεση στους συγκεκριμένους ρύπους.
Σύμφωνα με τα δημοσιευμένα αποτελέσματα, οι έξι ελληνικές πόλεις με τις δυσμενέστερες επιδόσεις καταλαμβάνουν τις ακόλουθες θέσεις:
| Πόλη | Θέση στις 761 πόλεις |
|---|---|
| Ιωάννινα | 754η |
| Αθήνα | 745η |
| Θεσσαλονίκη | 729η |
| Λάρισα | 726η |
| Τρίκαλα | 697η |
| Πάτρα | 696η |
Στην αξιολόγηση περιλαμβάνονται επίσης το Ηράκλειο, οι Σέρρες, ο Βόλος, η Κατερίνη, η Καβάλα, η Καλαμάτα, η Ξάνθη και τα Χανιά.
Συνολικά, και οι 14 ελληνικές πόλεις που εξετάστηκαν βρίσκονται στο δυσμενέστερο 30% της ευρωπαϊκής κατάταξης, σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν στις 23 Οκτωβρίου 2026. tovima.com+1
Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι ότι η επιβάρυνση δεν περιορίζεται στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Πόλεις με μικρότερο πληθυσμό εμφανίζουν επίσης σημαντικούς περιβαλλοντικούς κινδύνους, γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη για πολιτικές προσαρμοσμένες στις τοπικές συνθήκες.
Γιατί επιβαρύνονται τόσο οι ελληνικές πόλεις;
Η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί αποτέλεσμα πολλών διαφορετικών παραγόντων, οι οποίοι συχνά λειτουργούν συνδυαστικά.
Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος επισημαίνει ότι η αποτελεσματική αντιμετώπιση απαιτεί γνώση της συμβολής κάθε πηγής σε τοπικό επίπεδο, ώστε οι παρεμβάσεις να στοχεύουν στις πραγματικές αιτίες του προβλήματος. European Environment Agency (EEA)+1
Η ευρωπαϊκή εικόνα: 337 πόλεις πάνω από το νέο όριο για τα μικροσωματίδια
Τα προβλήματα δεν περιορίζονται στην Ελλάδα.
Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάζει το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατά τη διετία 2024–2025 συνολικά 337 ευρωπαϊκές πόλεις κατέγραψαν συγκεντρώσεις PM2.5 υψηλότερες από το νέο ευρωπαϊκό ετήσιο όριο των 10 μg/m³, το οποίο θα πρέπει να τηρείται από το 2030.
Μόλις 15 ευρωπαϊκές πόλεις κατέγραψαν συγκεντρώσεις κάτω από τα 5 μg/m³, επίπεδο που αντιστοιχεί στην κατευθυντήρια τιμή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
Οι πόλεις με τις χαμηλότερες συγκεντρώσεις εντοπίζονται κυρίως στη Βόρεια Ευρώπη, ιδιαίτερα στη Φινλανδία και τη Σουηδία. Consilium+1
Τα δεδομένα αναδεικνύουν σημαντικές γεωγραφικές διαφοροποιήσεις, αλλά και την ανάγκη να εξετάζονται οι επιπτώσεις των πολιτικών μεταφορών, θέρμανσης και αστικού σχεδιασμού στην ποιότητα του αέρα.
Νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία: Αυστηρότερα όρια από το 2030
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη προχωρήσει στην αναθεώρηση του νομοθετικού πλαισίου για την ποιότητα της ατμόσφαιρας.
Η Οδηγία (ΕΕ) 2024/2881 προβλέπει σημαντική αυστηροποίηση των ορίων για βασικούς ατμοσφαιρικούς ρύπους, με στόχο τη μεγαλύτερη προστασία της δημόσιας υγείας.
Ενδεικτικά:
| Ρύπος | Προηγούμενο ετήσιο όριο | Νέο όριο 2030 |
|---|---|---|
| PM2.5 | 25 μg/m³ | 10 μg/m³ |
| PM10 | 40 μg/m³ | 20 μg/m³ |
| NO₂ | 40 μg/m³ | 20 μg/m³ |
Η νέα νομοθεσία προβλέπει επίσης βελτιωμένη παρακολούθηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ενισχυμένη πρόσβαση των πολιτών στην περιβαλλοντική πληροφορία και δυνατότητες δικαστικής προστασίας και αποζημίωσης υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Τα κράτη-μέλη οφείλουν να ενσωματώσουν την Οδηγία στο εθνικό τους δίκαιο έως τις 11 Δεκεμβρίου 2026, ενώ τα νέα όρια πρέπει, κατά κανόνα, να επιτευχθούν έως το 2030. EUR-Lex+2
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί νέες απαιτήσεις για την κεντρική διοίκηση, τις περιφέρειες και τους δήμους, καθώς η επίτευξη των στόχων προϋποθέτει συντονισμένες παρεμβάσεις σε πολλούς τομείς.
Clean Cities Campaign: Η σημασία των αστικών μεταφορών
Στη συζήτηση για τον περιορισμό της ατμοσφαιρικής ρύπανσης σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι πρωτοβουλίες του οργανισμού Transport & Environment και της Clean Cities Campaign.
Η Clean Cities Campaign εστιάζει στην επιτάχυνση της μετάβασης σε καθαρότερες αστικές μετακινήσεις, με πολιτικές που περιορίζουν την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα και ενισχύουν τις μεταφορές μηδενικών εκπομπών.
Στην έκθεση State of Urban Transport 2026 εξετάζεται η μετάβαση των μεγάλων πόλεων της Ευρώπης, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας προς τις μεταφορές μηδενικών εκπομπών.
Σύμφωνα με την έκθεση, οι πόλεις με περισσότερους από ένα εκατομμύριο κατοίκους στις τρεις αυτές περιοχές αντιπροσωπεύουν περίπου το 24% των εκπομπών ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα από τις οδικές μεταφορές.
Η έκθεση καταγράφει επίσης 20 ζώνες μηδενικών εκπομπών διεθνώς, ενώ αναδεικνύει τις σημαντικές διαφορές στον ρυθμό ηλεκτροκίνησης μεταξύ των πόλεων.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία στις ζώνες μηδενικών εκπομπών παρουσιάζεται ως ένα από τα εργαλεία επιτάχυνσης της μετάβασης, παράλληλα με την ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών και των εναλλακτικών μορφών μετακίνησης. Clean Cities Campaign
COP31: Η ποιότητα του αέρα συνδέεται με την κλιματική πολιτική
Η συζήτηση για τις καθαρές πόλεις εντάσσεται και στην ευρύτερη ατζέντα της COP31, όπου η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής αναδεικνύει τη σημασία της δράσης σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.
Η μείωση της χρήσης ορυκτών καυσίμων στις μεταφορές και στη θέρμανση των κτιρίων μπορεί να συμβάλει ταυτόχρονα στον περιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και στη βελτίωση της ποιότητας του αέρα.
Πρόκειται για δύο διακριτούς αλλά αλληλένδετους στόχους: την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και τη μείωση της έκθεσης των κατοίκων σε επιβλαβείς ατμοσφαιρικούς ρύπους.
Η σύνδεση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για τους δήμους, οι οποίοι καλούνται να διαχειριστούν τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, αλλά και καθημερινά προβλήματα που επηρεάζουν την υγεία και την ποιότητα ζωής των κατοίκων.
Τι μπορούν να κάνουν οι ελληνικοί δήμοι;
Τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος αναδεικνύουν την ανάγκη ενσωμάτωσης της ποιότητας του αέρα στον τοπικό σχεδιασμό.
Μεταξύ των παρεμβάσεων που μπορούν να εξεταστούν, ανάλογα με τις ανάγκες και τις αρμοδιότητες κάθε δήμου, περιλαμβάνονται:
- Σχέδια βιώσιμης αστικής κινητικότητας, με ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών, του περπατήματος και της ποδηλασίας.
- Ζώνες χαμηλών ή μηδενικών εκπομπών, όπου τεκμηριώνεται ότι μπορούν να περιορίσουν την έκθεση των κατοίκων σε ρύπους.
- Αναβάθμιση του δημοτικού στόλου, με σταδιακή μετάβαση σε οχήματα χαμηλών ή μηδενικών εκπομπών.
- Ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων, με αποδοτικότερα και καθαρότερα συστήματα θέρμανσης.
- Ενίσχυση της παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα, σε συνεργασία με τις αρμόδιες κρατικές και περιφερειακές υπηρεσίες.
- Δημόσια ενημέρωση των πολιτών, με προσβάσιμα δεδομένα και ειδικές οδηγίες κατά τη διάρκεια επεισοδίων υψηλής ρύπανσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η σύνδεση των Σχεδίων Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας με μετρήσιμους περιβαλλοντικούς στόχους.
Δεν αρκεί, για παράδειγμα, η δημιουργία ενός ποδηλατοδρόμου ή η εφαρμογή ενός συστήματος ελεγχόμενης στάθμευσης. Χρειάζεται να αξιολογείται εάν οι παρεμβάσεις περιορίζουν πράγματι την κυκλοφορία των ρυπογόνων οχημάτων, τις εκπομπές και την έκθεση των κατοίκων στην ατμοσφαιρική ρύπανση.
Η ανάγκη για αξιόπιστες μετρήσεις και διαφάνεια
Ένα σημαντικό ζήτημα είναι η διαθεσιμότητα αξιόπιστων στοιχείων για την ποιότητα του αέρα σε τοπικό επίπεδο.
Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος χρησιμοποιεί συνδυασμό μετρήσεων και μοντελοποιημένων δεδομένων για την εκτίμηση της έκθεσης του πληθυσμού.
Η κατάταξη των 761 πόλεων βασίζεται σε γεωχωρικά δεδομένα ανάλυσης ενός τετραγωνικού χιλιομέτρου, ενώ η εκτίμηση του κινδύνου θνησιμότητας πραγματοποιείται με επιστημονικές συναρτήσεις που συνδέουν τη συγκέντρωση των ρύπων με τις επιπτώσεις στην υγεία.
Αυτό σημαίνει ότι η κατάταξη δεν αποτελεί καταγραφή πραγματικών θανάτων σε κάθε πόλη, αλλά συγκριτική εκτίμηση κινδύνου από τη μακροχρόνια έκθεση.
Παράλληλα, δεν υποκαθιστά τις επίσημες μετρήσεις που απαιτούνται για τον έλεγχο της συμμόρφωσης με τα ευρωπαϊκά όρια. European Environment Agency (EEA)+1
Για την Τοπική Αυτοδιοίκηση, η δυνατότητα πρόσβασης σε αναλυτικά και διαχρονικά δεδομένα αποτελεί προϋπόθεση για τον σχεδιασμό και την αξιολόγηση αποτελεσματικών πολιτικών.
Η ποιότητα του αέρα ως προτεραιότητα της αστικής πολιτικής
Η δυσμενής θέση των ελληνικών πόλεων στην ευρωπαϊκή κατάταξη αναδεικνύει ένα πρόβλημα που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά με αποσπασματικές παρεμβάσεις.
Η εφαρμογή της νέας ευρωπαϊκής Οδηγίας, η μετάβαση σε καθαρότερες μεταφορές και η ανάγκη περιορισμού των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής διαμορφώνουν ένα νέο πλαίσιο απαιτήσεων για τις ελληνικές πόλεις.
Το κρίσιμο ζητούμενο είναι η διαμόρφωση ολοκληρωμένων πολιτικών που θα συνδυάζουν τον αστικό και συγκοινωνιακό σχεδιασμό, την ενεργειακή αναβάθμιση, την παρακολούθηση των ρύπων και την προστασία της δημόσιας υγείας.
Για τους δήμους, η ποιότητα του αέρα δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντικό δείκτη. Αποτελεί ουσιαστικό κριτήριο για την ποιότητα ζωής, την αποτελεσματικότητα των τοπικών πολιτικών και τη βιωσιμότητα των πόλεων.
Σημείωση τεκμηρίωσης (15/11/2026): Η κατάταξη των 761 πόλεων προέρχεται από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος και είχε δημοσιοποιηθεί πριν από την COP31.
Βασικές πηγές: Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος – Κατάταξη πόλεων · Clean Cities Campaign – State of Urban Transport 2026 · Συμβούλιο ΕΕ – Νέα νομοθεσία για την ποιότητα του αέρα · Το Βήμα – Στοιχεία για τις ελληνικές πόλεις
