Γράφει ο Θεόδωρος Παπαθεοδώρου
Υπό μίαν έννοια και εξετάζοντας την σημασία της ύπαρξης του εχθρού με φιλοσοφική διάθεση, δεν θα ήταν άτοπο να παραδεχθεί κανείς ότι ο εχθρός ως πρόσωπο ή ως κατάσταση ή ως ο οποιοσδήποτε φορέας κινδύνου, μπορεί τελικά να είναι χρήσιμος. Και μπορεί να είναι χρήσιμος επειδή η ύπαρξή του οδηγεί τον καθέναν από εμάς σε δημιουργική εγρήγορση, σε προετοιμασία για την αναμέτρηση, σε αγωνιστική πράξη και ίσως σε πολλά ακόμα θεωρητικώς θετικά στοιχεία συμπεριφοράς και σκέψης. Ο εχθρός ωστόσο δύναται κάποτε να καταστεί ουσιαστικά ένας ολοκληρωτικός φόβος, ένας τρόμος και ένας πανικός, να μετατραπεί σε ιδέα-δυνάστη, πράγμα που μόνο καταστροφή και ήττα προκαλεί σε όσους βρεθούν στη δυσάρεστη θέση να καταβληθούν από όλα αυτά τα συναισθήματα και να αλωθούν ψυχικά. Αυτό ακριβώς είναι και η αρνητική πλευρά του, η καταλυτική συνεισφορά του στην κατάρρευση της ίδιας της ιδιοσυγκρασίας μας και της πνευματικής μας διαύγειας. Κάτι που βεβαίως οδηγεί στην οριστική νίκη του.
Οι πολιτικές εξουσίες, αλλά και οι κάθε είδους εξουσίες, ανακάλυψαν από αρχαιοτάτων χρόνων ότι η ύπαρξη εχθρού έχει ευεργετικά αποτελέσματα για τις κοινωνίες στον βαθμό βεβαίως που ο εχθρός δεν νικά τελικά. Όσο ο εχθρός που μπορεί να είναι ένας άλλος λαός, μία φυλή, ένα κράτος, μία ιδέα, ένα πολιτικό ή οικονομικό σύστημα, μία φιλοσοφία, μία φυσική καταστροφή, μία επιδημία, δεν καταφέρνει να νικήσει και να επικρατήσει οριστικά διαλύοντας κάθε κοινωνικό ιστό, αποδεικνύεται χρήσιμος καθώς ενώνει τις κοινωνικές ομάδες και τις καθιστά έτοιμες να αγωνιστούν αλλά επιπροσθέτως ελεγχόμενες και υπάκουες. Οι εξουσίες λοιπόν σταδιακά αγάπησαν τους εχθρούς τους και διέκριναν ότι κάποιες φορές η απειλή και μόνον ύπαρξης εχθρού δύναται να βοηθήσει καταλυτικά στην επίτευξη των στόχων τους, στην καθοδήγηση των κοινωνιών, στην μείωση των αντιδράσεων, στον βέλτιστο έλεγχο των εξουσιαζομένων από τους εξουσιαστές. Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ασφαλώς λοιπόν ότι ιδιαιτέρως για τα αντιδημοκρατικά καθεστώτα αλλά και για μικρότερες ομάδες επίδοξων εξουσιαστών που δρουν μέσα στις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες, η απειλή εχθρού, ακόμα και η κατασκευή φανταστικού εχθρού, αποτελεί εξαιρετική χρησιμότητα. Και είναι βέβαιον ότι για κάποιους τέτοιους εξουσιαστές ή επίδοξους εξουσιαστές η γνωστή ρήση του Βολταίρου περί της ανάγκης ύπαρξης του Θεού έχει παραφραστεί ως εξής.. Ακόμα και αν δεν υπήρχε εχθρός θα έπρεπε να τον εφεύρουμε!
Μία ιστορική αναδρομή μπορεί εύκολα να μας υπενθυμίσει με ποιόν τρόπο χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν υπαρκτοί ή ανύπαρκτοι εχθροί προκειμένου συγκεκριμένα πρόσωπα ή φορείς ή ομάδες ή καθεστώτα να ανέλθουν στην εξουσία ή να αγκιστρωθούν εκεί ή να καταστήσουν την όποια εξουσιαστική δύναμή τους ολοκληρωτική και απόλυτη. Θα ήταν πολύ χρήσιμο να αναλογιστούμε την δυναμική του εχθρού Εβραίου στην Γερμανική κοινωνία κατά την περίοδο του μεσοπολέμου και πως ακριβώς λειτούργησε σε σχέση με την προπαγάνδα και την άνοδο των Ναζί, την δυναμική του εχθρού κομμουνισμού αναφορικά με τις χούντες σε Λατινική Αμερική, Ευρώπη και βεβαίως Ελλάδα, την δυναμική ακόμα και στις μέρες μας του εχθρού πανδημία σχετικά με την εξελικτική πορεία μίας παγκοσμιοποίησης με χαρακτηριστικά καταπίεσης για τους λαούς ή από την άλλη πλευρά την δυναμική του εχθρού συνωμότη που προσφέρει αύξηση επιρροής σε ακροδεξιές και άλλες ομάδες που φιλοδοξούν να παίξουν ρόλους στο πολιτικό σκηνικό των κρατών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο λοιπόν μπορεί κανείς να είναι σίγουρος ότι ο εχθρός δεν κάνει μόνο το κακό που κάνει εκ των πραγμάτων αλλά ως απειλή παράγει πολλαπλές επικινδυνότητες για τις κοινωνίες, την ειρήνη, την δημοκρατία, τη ζωή, την ελευθερία.
Οι χρήσιμοι εχθροί αποβαίνουν χρήσιμοι κυρίαρχα για τις πολιτικές και οικονομικές εξουσίες, για τους αριβίστες και τους άμετρα φιλόδοξους. Η δε αντίσταση των λαών, των κοινωνιών, των απλών ανθρώπων, συνίσταται στην ελεύθερη σκέψη τους, στην παιδεία, στην μόρφωση, στην κριτική δυνατότητά τους. Και ο μόνος τρόπος για να γίνει η αντίσταση αυτή μία πραγματικότητα είναι η διαρκής εργασία του ελεύθερου νου. Του νου που αμφιβάλλει. Του νου που δεν αποδέχεται τετελεσμένα υπό απειλή. Του νου που δεν στρατεύεται κάτω από αρχηγούς παντογνώστες και από ιδεολογήματα που οδηγούν σε καταστρατήγηση της όποιας ελευθερίας. Η δυνατότητα να διαχωρίζει κανείς την ύπαρξη εχθρού από την απειλή εχθρού, την πραγματική διάσταση του εχθρού από την φανταστική, την εκμετάλλευση της έννοιας εχθρός από την γνώση του εχθρού, δεν είναι εύκολη ως διαδικασία και προυποθέτει σκέψη και έγκυρη πληροφόρηση. Ως εκ τούτου η μόνη ελπίδα είναι ο σκεπτόμενος ελεύθερος άνθρωπος. Ο άνθρωπος που ψάχνει. Για να μη γίνονται οι εχθροί χρήσιμοι για τους εξουσιαστές και για να φτάσουμε κάποτε σε μία κοινωνία που όχι μόνο δεν θα έχει εχθρούς ιδανικά, που όχι μόνο δεν θα φοβάται τους εχθρούς κατ ουσίαν, αλλά ούτε θα τους χρειάζεται. Και σήμερα η συνειδητοποίηση της ανάγκης αυτής μοιάζει επιτακτική. Ας μην ξεχνάμε ότι κάποτε κάποιος για κάποιον λόγο έγραψε… Όποιος συλλογάται ελεύθερα συλλογάται καλά. Ρήγα τον έλεγαν και τον θανάτωσαν. Μα δίχως θυσίες δεν γίνεται….
